KÜTAHYA YÖRESEL KADIN GİYİMİ

Kadim Kütahya'da Yöresel Kıyafetler.

, Anadolu'nun her köşesinde, bölgenin kültürünü yansıtan kendine özgü folklorik giysiler bulunur. İç Anadolu, Marmara ve Ege Bölgeleri'nin kesişiminde yer alan Kütahya'da ise özellikle kadın giyimi, Anadolu'nun başka hiçbir yerinde olmayan bir farklılık ve zenginlik sunar.

Kütahya, ve Osmanlı saray kıyafetlerinin etkisiyle, renkli , gibi tekniklerle , atlas ve yünlü mantin kumaşlar üzerine işlenmiş, son derece değerli kıyafetlere sahiptir.

Anadolu'da düğünlerde genellikle bir ya da iki çeşit giysi kullanılırken, Kütahya'da Bindallı, Yolaklı, Dallı, Eğrimli, Çatkılı, Tefebaşı gibi pek çok farklı tür bulunmaktadır. Bu giysiler kendi içinde üçetekli entari ve şalvarlı olarak da ayrılmaktadır. Giyilen kıyafet, kişinin düğündeki durumunu ve hangi tarafta olduğunu gösterir.

Gelin Kıyafeti:

Tepebaşı:

Kütahya düğün giysileri, en ağır ve en değerli olanlarıdır. Eskiden İran'dan getirilen el tezgahı dokuması, ipek gibi yumuşak yün kumaşlar üzerine altın suyuna batırılmış gümüş sırmalarla el ve gergef işiyle işlenirdi.

Günümüzde canfes ve ince yünlü kumaş, ipek sarı ve beyaz bükme, kesme yassı tellerle işlenip pullar ve tırtıllarla zenginleştirilerek ağır bir kumaş haline getirilmiştir. Tefebaşı takımı ise iki çeşittir.

1-Tefebaşı uzun entari, üstüne fermene,

2-Tefebaşı şalvar, al gömlek üstüne fermene'dir.

Genellikle kırmızı ya da renkte kumaşlar tercih edilir. Sırma ipek iplikle işlenir ve aralara ipek çiçekler ile dallar eklenir. Serape işlemeli tefebaşı, "haren" olarak adlandırılan tarzda yapılır. İşlemeler verev şekilde düzenlenerek simetri oluşturur.

Kenar kısımlarında sırmalı kaytan veya ipekten yapılmış yassı oyalar yer alır. Tefebaşı fermenesi gösterişli ve ağırdır; kumaşta mor ve al renkler tercih edilir. İşleme, dökme sırma adı verilen tekniğe göre, sırmanın hiç kesilmeden tüm fermene boyunca dolaşmasıyla yapılır.

Tefebaşı entari, uzun, önü açık, yanlardan dizlere kadar yırtmaçlıdır; kolları geniştir ve ellerin üzerine kadar uzanır. Çintiyani, entarinin şalvarıdır. İçine al gömlek giyilir. Gelin başıyla birlikte kullanıldığında, bu kıyafet gelin giysisi olur.

nı başı daneli ve üç etekli olarak kız yengesi, şalvar takımlı olarak erkek tarafı yengesi giyer. Gelin Başı, konik külah şeklindeki karton bir başlık üzerine tel kırma işli taç krebi ile kaplanır. Başlığın görünen ön kısmı elmaslarla süslenir.

Dikdörtgen biçiminde kırmızı krep kumaştan bir örtü, konik fesin tepesinde büzülerek diğer ucu bel altına kadar uzatılır. Duvağın tüm kenarlarında sarı tel kırma işi bulunur ve iki yandan gelin teli sarkar. Kıyafetin içine önü ve kol ağızları tel kırma işlemeli al gömlek giyilir. Dizi altın elmas kolye, kütem inci ve elmas yüzüklerle tamamlanır. Bele ise gümüş bir kemer takılır.

Pullu:

Kütahya düğün kıyafetleri arasında, Tefebaşı'ndan sonra ikinci sırada gelen en değerli gelin ve yenge giysisidir. Pullu mantin veya canfes kumaş üzerine ipek ve sırma işlenerek yolaklı biçimde tasarlanmış üçetek ve şalvarlı olmak üzere iki çeşidi bulunmaktadır.

İşleme şekline göre aynalı pullu ve süpürgeli pullu olarak adlandırılır. Aynalı pullu, canfes kumaş üzerine ile işlenir. Sırma, tek sıra yerine üç-dört sıra halinde gergefte tutturularak, kumaş üzerinde uyumlu kıvrımlarla dal ve çiçek desenleri oluşturacak şekilde iple sabitlenir.

Dal ve çiçeklerin başlangıç noktalarına camgöbeği ya da gök mavisi oval canfes kumaşlar aplike edilir. Gömeçlerin etrafındaki sırma dal ve çiçekler, diğer gömeçten çıkan dallara kadar uzanır ve birbirine değmeden sonlandırılır.

Düğünlerde erkek tarafının yengeleri bu kıyafetleri giyerler. Süpürgeli Pullu, aynalı pulludan daha geniş, süpürgeye benzer ve elips olmayan gömeçler işlenir. Uç kısımlara pul ve tırtıl işlenerek gelin ve kız yengelerinin elbisesini oluşturur.

Dizibağlı:

Çok sevilen, halkın beğenisini kazanan ve en eski giysilerden biridir. Kadife, mantin, çuha kumaş üzerine işlenir. Çuha kumaşta erguvan, siyah ve mavi renkler, kadifede ise fes rengi tercih edilir. Şalvarı çok uzun değildir ve bele sokulmaz.

Belden itibaren sırma kordonların ikiye katlanarak tutturulmasıyla oluşan bordürler, her iki diz üzerine iner ve yanlara doğru zarif bir motifle açılır. Paçaların kenarları sim kaytan ile süslenmiştir.

İçe giyilen gömleğin kol uçları, fermenenin işlemeleriyle göğüsten başlayıp yan ve sırt boyunca devam ederek omuzlardan kol üstlerine dökülür. Kol uçları içe doğru girintilidir ve diğer fermenelerden farklı bir tasarıma sahiptir. Bu giysi, genç gelinler ve kızlar tarafından kına ve çeyiz altı törenlerinde, küçük kızlar ise el yakma törenlerinde giyilir.

Çatkılı:

Giysi, şalvar ve fermeneden oluşur. İpekli ya da kadife kumaş üzerine kol, yaka ve paçaları bordürlü, birbirini çapraz kesen ve araları çiçek demetleriyle süslenmiş sim sarma dival işlenir. Siyah, mor ve lacivert kumaşlar tercih edilir. İçine al gömlek giyilir. Bu kıyafet, yengeler ve düğün evinin akrabaları tarafından tercih edilir.

Eğrimli:

Siyah, lacivert veya mor kadife üzerine kıvrımlı dallar işlendiği için bu isim verilmiştir. Şalvarın yan ve ön ortaları boyunca kıvrımlı dallar, diz hizasında ise açılmış çiçek motifleri yer alır. Bu motifler sim sırma dival tekniği ile işlenmiştir.

Üste, kıvrımlı dalların 45 derecelik açıyla eğik ve sık şekilde yerleştirilmesiyle işlenen sarka giyilir. İçine, kırmızı ipekli kumaş üzerine yaka, ön ve kol ağızları tel kırma ile işlenmiş al gömlek tercih edilir. Başa ise kıyafetle uyumlu, iğne oyalı dane örtüsü takılır.

Dallı:

Kütahya düğün giysileri, en hafif türler arasında yer alır. Hareli, atlas, mantin ve kadife kumaşlar üzerine işlenir. Mor, lacivert, siyah ve koyu yeşil renkler tercih edilir. Paçanın çevresine sim kaytan geçirilir, hemen üstünde ince sim dalların arasında yukarı doğru düzenlenmiş çiçek demetleri, sağda ve solda büyük sırma dallar, şalvarın genelinde ise aralıklı küçük dallar serpiştirilerek hazırlanır.

Her dal bağımsızdır. Dallar birbirine bağlı olmasa da bir uyum içindedir. Dallar yaklaşık on santimetre uzunluğundadır. Dallı takım; şalvar ve fermeneden oluşur. Şalvar ve fermene işlemeleri birbiriyle uyumlu olup aynı dallar işlenmiştir. Şalvarın içine al gömlek giyilir.

Takı olarak dizi altın, külte inci ve elmas kullanılır. Düğünlerde kıyafet değiştirilmektedir. Bu kıyafetler, gelin yengelerinin ikinci kıyafeti olarak ya da gelinin arkasından baklava götürenler tarafından da tercih edilir.

Süs ve Takı:

Kütahya'da süsleme takıları büyük bir öneme sahiptir. Takılarda altın başta gelirken, inci ve elmas da ayrı bir değer taşır. Merkezde baş sade bir şekilde bırakılır. Gelin başı elmas taşlarla süslenirken, diğer kadınlar oyalı dane (yazma) kullanır. Oyalı daneler kare biçimindedir. Günlük yazmaların kenarı boncuklu ve mekik oyasıyla süslenirken, özel günlerde kullanılan yazmaların kenarları işlenir.

Oyalı yazmalar, elbisenin ağırlığına ve zenginliğine uygun olarak seçilir. Tefebaşı elbisesinde Fermene oyası, Pullu elbisede Gül oyası, Eğrimli ve Çatkılı elbiselerde Zerren Kadeh oyası tercih edilir.

Dizibağlı, Dallı ve diğer sırmalı elbiselerde ise Hıyar Çiçeği oyası, Züla Sümbül oyası, Menekşe oyası, Küpeli oyası ve Gönül Dolabı oyası gibi yazmalar kullanılır. Boyundan göbeğe kadar uzanan altın sıra takılır ve ortasına dövme beşibirlik yerleştirilir. Bunun yanında elmas gerdanlık veya kültem inci takılır; bele ise gümüş kemer eklenir.

Kıyafetlerde Kumaşları ve Malzemeler:

Alkumaş: Düz kırmızı renkte, ipek bir kumaş türüdür ve diz bağlamalı kıyafetlerde kullanılmaktadır.
Atlas: Düz renkli ve parlak bir kumaştır. Günümüz saten kumaş türlerine benzerlik gösterir. Hem iç gömleklerde hem de bindallı işlemelerinde kullanılmaktadır.
Badilcani: Koyu bordoyu andıran, beyazla morumsu kırmızı çizgiler içeren ipekli bir kumaştır.
Bürümcük: Atkısı ve çözgüsü özenle büküldüğü için dokuma kıvrımlı ve yumuşak bir dokuya sahiptir. Genelde beyaz ve krem tonlarında olur. Eğer beyaz çözgü telleri arasına pamuk ipliği eklenirse, dokuma biraz daha sert bir hale gelir. Bu tür bürümcükler hilali olarak adlandırılır ve kadın giysilerinde iç gömleği olarak tercih edilir.
Canfes: Saf ipek, hafif bir kumaş türüdür. Kaftan yapımında kullanılmasının yanı sıra dallı ve pullu elbiselerin üst sırma işlemeli bölümlerinde de tercih edilir. Özellikle kırmızı ve erguvani renkleri daha yaygın olarak kullanılır.
Çuha: En değerli ve en yaygın kullanılan kumaştır. Genellikle erkek giysilerinde tercih edilir. Yünlü bir yapıya sahiptir..
Hareli: Tafta, saf ipek ya da pamuk karışımından yapılan, kadınların günlük giysilerinde tercih edilen bir kumaş türüdür.
İzmirli: Çeşitli renklerde geniş yolaklı ipekliler bulunur. Yolaklar iri çiçekli ve dallı desenlere sahiptir. Uzun şalvar ve entari dikiminde tercih edilir.
Kadife: Malzemesi ve desenleri açısından pek çok çeşidi bulunur. İpek ya da adi ipek, düz olanı (sade), desenlisi (munakkas) ve atkısı ipek olanı (mav)dır. Tüm cepkenlerin işlemeleri kadife kumaştan yapılır.
Kuron: Genellikle kadın giysilerinde kullanılan bir tür ipek kumaştır.
Tirşe: Yeşil ve beyaz çizgili bir kumaştır. Merkezde kadın gömleği, çevrede ise şalvar ve üçetek dikilir.
Yolaklı: Renkli yolakların araları sırma işlemeli olmalıdır. Uzun entari ve şalvar dikilir.
Sırma: Altın ve gümüş teller, ince tel haline getirilip iplikle sarılarak klaptan oluşturulur. Tefebaşı ve fermeneler altın sırma ile işlenir. Sırma işleme, sırmanın kumaş üzerine gezdirilip kenarlarından iplikle alttan tutturulması şeklinde yapılır.
Kaytan: Sırmalı kaytan, gevşek dokunmuş, üzerine sırma işlenmiş ve saç örgüsü şeklinde bir kordondur. Fermenelerin kol ağzı ile paça kenarlarında kullanılır. Yün ve ibrişimden yapılan burma kaytan ise erkek elbiselerinde tercih edilir.
Pul: Altın ve gümüş gibi metallerden yapılmış, ortası delik, küçük yuvarlak ve yaklaşık 2-3 cm çapında süsleme malzemeleridir. Aynalı ve süpürgeli pullu tasarımlarda kullanılır.
Tırtıl: İnce tellerin kıvrılarak veya spiral şekilde şekillendirildiği bir süsleme malzemesidir.